ยา 6 รส (คัมภีร์วรโยคสาร)                                                                                           ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ

 

มธุระ คือ หวาน          เจริญรส                                                                                       เหลืองปิดสมุทรหยุดสนิท                        เทพจิตร ทิพย์โอสถ แก้ลมได้

อัมพิระ เปรี้ยว            ขับลมดีเสลด                                                                  เนาวโกฏร่วมด้วยช่วยหัวใจ                                   เป็นกษัยสัณฑฆาตถ่ายเส้นเอ็น

เผ็ด คือ กฎุกกะ          เกียจคร้านพิษ                                                                มะแว้งขมอมฤควาที                                                 เป็นยาดีแก้ไอให้หายได้                                  

ติกติกะ ขม                  แก้ร้อนกระหายครูถบริสุทธิ์                                       บำรุงเลือดขับคาวปลาไฟห้ากอง                           ประสะไพลปลัยกัลป์เลือดบำรุง

ลวณะ เค็มสุด             โทษเผาเขระ                                                                  ถ้าขับลมบำรุงธาตุขาดไม่ได้                                   มหาจักรใหญ่อินทจักรนวหอย

กาสาระ ฝาด                เจริญไฟธาตุ กระหายดี                                               เจตพังคีประสะกระเพรากานพลูลอย                  มัณฑธาตุ ธาตุบรรจบ วิสัมพยา

                                                                                                                               หนึ่ง แท่งทอง สองเขียวหอมสามตรีหอม             สีลีลา ห้าจันทน์แดง หกแสงหมึก

รสยา 8 รส (คัมภีร์ธาตุวิวรณ์)                                                                           เจ็ด เปราะใหญ่  ระพิษแก้ไข้ได้ดีเอย

                                                                                                                               

รสหนึ่ง คือ รส ฝาด        ชอบนวยนาดไปตามเนื้อ                                                                                                                             ยา 8 รส (ธาตุวิวรณ์)

รสสอง มี หวานเจือ        ไม่เคยเบื่อลำไส้ใหญ่                                                     รสยาตามวัย                                                       ฝา      =  ฝาด      =  เนื้อ

รสสาม สุดแสนขม          ภิรมย์รื่นผิวหนังใส                                               หวาน เปรี้ยว ขม ปฐมวัย                                         ขวด   =  ขม        =  หนัง 

รสสี่ เผ็ดร้อนใจ               กระดูกไซร้ทั้งรื่นรมย์                                          เปรี้ยว ขม เค็ม ฝาด ไซร้ วัยกลางแน่แท้                 ใคร   =  เค็ม       =  เอ็น

รสห้า คือ รสมัน              ชอบผูกพันกับข้อต่อ                                             หอม ร้อน ขม เค็ม ฝาด ยอมแน่แก่ชรา                    ร้อย  =  ร้อน     =   กระดูก

รสหก หอมเย็นพ่อ          โอ้ละหนอสุดหัวใจ                                                                                                                                    ไว้     =  หวาน   =  ลำไส้ใหญ่

รสเจ็ด เค็มสุดๆ                มิวายฉุดเส้นเอ็นไว้                                                         รสยาประจำธาตุ                                                 ปา    =   เปรี้ยว  = ลำไส้ใหญ่

รสแปด เปรี้ยวสุดใจ         ถูกฤทัยไส้น้อยเอย                                                 ฝาด หวาน มัน เค็ม เต็ม “ ดิน”                                 หัว    =  หอม     =  หัวใจ

                                                                                                                                “น้ำ”    กิน เปรี้ยว ขม อม เบื่อ                                  มัน    =   มัน       =   ข้อต่อ

  รสยา 9 รส                      แต่ฝาดนั้นดันทำให้ท้องผูก                                   “ลม”   เผ็ดร้อน สุขุม รุมเจือ

ยารสฝาดชอบสมาน      หวานจะปลูกเสริมน้ำตาลเบาหวานสูง                 “ไฟ”    เบื่อ เย็น จืด ชืด จริง  

ยารสหวานซาบเนื้อ       เมาเบื่อขัด หัวใจพิการ พาลชักจูง                                 

รสเมาเบื่อแก้พิษ             ขมก็มุ่ง ขัดหัวใจ ให้หมองมัว                             เย็นนั้นกำหนดไว้แก้เตโช  ร้อนขจัดวาโยให้หายสูญ

ดีและโลหิตชอบขม        เผ็ดร้อนจัดเกินไปไข้ไม่ลด                                 ยาร้อนนี้ที่เห็นคือ เบญจกูล       สุขุมคือยาหอมกล่อมหัวใจ

เผ็ดร้อนลมถด ถอย           มันกำหนดแสลงเป็นดีซ่าน                                 

เอ็นชอบรสมันมัน           จะเสริมบิดเป็นพิษเสมหะพิการ

หอมเย็นนั้นบำรุงจิต        หอมเย็นนั้นกระเพาะลำไส้จะไม่ดี

เค็มซาบในผิวหนัง           เปรี้ยวจัดนักจักพาไปให้ท้องร่วง

เสมหะยังชอบส้ม             ควรจะห่วงหนองแผลแผ่ขยาย

จืดนั้นนิยมขับมูตร            รสเค็มนักมักทำอันตราย              กระเพาะอาหารและลำไส้ไม่ค่อยดี  

                               

หนึ่งตั้งใจใฝ่ศึกษาหาความรู้                             สองหมั่นดูพิจารณาหาเหตุผล

สามซื่อสัตย์สุจริตเมตตาชน                               สี่เป็นคนละอายต่อบาปกรรม

ห้าไม่รู้จริงจริงอย่านิ่งนิ                                     ถามเข้าสิที่ผู้รู้ดูคมขำ

อีกทั้งผู้ชำนาญการจงจำ                                     จักงดงามครบองค์ห้าน่าชมเอย